Ένα ξεχωριστό ταξίδι στην ιστορία, τη γλώσσα και τις παραδόσεις των Σαρακατσαναίων πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, μέσα από εκδήλωση αφιερωμένη στις διαδρομές των μετακινούμενων κτηνοτρόφων και στο ιδιαίτερο λεξιλόγιο που διαμορφώθηκε μέσα από τη στενή σχέση τους με τη φύση.
Την πρωτοβουλία ανέλαβε το Κέντρο Σαρακατσάνικων Μελετών (ΚΣΜ), διοργανώνοντας την υβριδική εκδήλωση με τίτλο «Στη στράτα και στο λιβάδι: διαδρομές, φυτωνύμια και πολιτισμική μνήμη των Σαρακατσαναίων», στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2026.
Στο επίκεντρο βρέθηκε η περίφημη «στράτα», η εποχική μετακίνηση των σαρακατσάνικων οικογενειών και των κοπαδιών τους από τα χειμαδιά προς τα ορεινά βοσκοτόπια και αντίστροφα.
Μέσα από επιστημονικές παρουσιάσεις αναδείχθηκε πώς οι διαδρομές αυτές δεν αποτελούσαν απλώς έναν τρόπο οργάνωσης της κτηνοτροφικής ζωής, αλλά και μια πολύτιμη πηγή γνώσεων για το φυσικό περιβάλλον, οι οποίες μεταφέρονταν από γενιά σε γενιά μέσα από τη γλώσσα.
Από τα μονοπάτια των βουνών στη σαρακατσάνικη γλώσσα
Την έναρξη της εκδήλωσης πραγματοποίησε ο καθηγητής Γλωσσολογίας Κώστας Ντίνας, με εισήγηση που είχε τίτλο «Από τη στράτα στη λέξη: τοπίο, γλώσσα και μνήμη στον σαρακατσάνικο κόσμο».
Ο καθηγητής ανέδειξε τη σύνδεση ανάμεσα στο φυσικό τοπίο, στις εμπειρίες των κτηνοτρόφων και στις λέξεις που χρησιμοποιούσαν για να περιγράψουν την καθημερινότητά τους.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον τρόπο με τον οποίο η πρακτική γνώση για τα φυτά, τα ζώα και τις αλλαγές των εποχών ενσωματώθηκε στη σαρακατσάνικη λαλιά, αποτελώντας αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής μνήμης.
Οι παραδοσιακές διαδρομές και η σχέση με τη φύση
Στη συνέχεια, ο διδάκτορας Δασολογίας Δημήτρης Καψάλης παρουσίασε την εισήγησή του με θέμα «Στράτες Σαρακατσαναίων: Οι παραδοσιακές διαδρομές μετακίνησης και η σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον».
Η παρουσίασή του επικεντρώθηκε στη μετακινούμενη κτηνοτροφία και στον τρόπο με τον οποίο οι Σαρακατσαναίοι επέλεγαν και αξιοποιούσαν τις διαδρομές ανάμεσα στις χειμερινές και θερινές βοσκές.
Παράλληλα, εξετάστηκε η επίδραση που είχε διαχρονικά η βόσκηση στη βλάστηση, καθώς και η γνώση των κτηνοτρόφων γύρω από τις διαφορετικές χρήσεις των φυτών.
Οι 139 καταγραφές που διασώζουν τη σαρακατσάνικη λαλιά
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσίασε η εισήγηση του διδάκτορα Γλωσσολογίας Νίκου Βογιατζή, ο οποίος μίλησε για το λεξιλόγιο της «στράτας» και την προέλευση των σαρακατσάνικων ονομασιών φυτών.
Κατά την παρουσίασή του αναφέρθηκε σε 139 λεξικογραφικές εγγραφές που αφορούν φυτά και ζώα, οι οποίες περιλαμβάνονται στο υπό διαμόρφωση Σαρακατσάνικο Ποιμενικό Λεξικό.
Η έρευνα εστιάζει στην ιδιαίτερη προφορά των λέξεων, στην ετυμολογική τους προέλευση, στις τοπικές γλωσσικές διαφοροποιήσεις και στις επιρροές από γειτονικές γλώσσες.
Πρόκειται για μια προσπάθεια καταγραφής και διατήρησης γλωσσικών στοιχείων που συνδέονται άμεσα με την παραδοσιακή κτηνοτροφική ζωή και την πολιτιστική ταυτότητα των Σαρακατσαναίων.
Τον συντονισμό της εκδήλωσης ανέλαβε ο Γεώργιος Καρατάσιος, μαθηματικός και πρώην Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας.
Παρουσία εκπροσώπων της Εκκλησίας, της πολιτικής και της επιστημονικής κοινότητας
Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν εκπρόσωποι της Εκκλησίας, της πολιτικής ζωής, της τοπικής αυτοδιοίκησης και της ακαδημαϊκής κοινότητας.
Μεταξύ αυτών ήταν ο πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Νίκου, ως εκπρόσωπος του Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Φιλοθέου, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της Νέας Δημοκρατίας Στράτος Σιμόπουλος και οι βουλευτές Θεσσαλονίκης Θεόδωρος Καράογλου και Θεοφάνης Παππάς.
Το «παρών» έδωσαν επίσης η αντιδήμαρχος Κορδελιού-Ευόσμου Μένια Καλού, ο πρόεδρος του Κέντρου Κοινωνικής Πρόνοιας Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας Αθανάσιος Μασλαρινός και η πολιτεύτρια της Νέας Δημοκρατίας Κατερίνα Ζιούτα.
Από την επιστημονική κοινότητα συμμετείχαν οι καθηγητές του ΤΕΦΑΑ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Χριστίνα Ευαγγελινού και Γεώργιος Λικεσάς, καθώς και ο ιατρός και καθηγητής του ΑΠΘ Κωνσταντίνος Ντίνας.
Παρευρέθηκαν ακόμη ο συγγραφέας και ιστοριοδίφης Ιωάννης Κουτσοκώστας και η Αντωνία Μουδιώτη, εκπροσωπώντας τον Πολιτιστικό Σύλλογο Ευκαρπίας Σερρών.
Στόχος η διατήρηση της σαρακατσάνικης πολιτιστικής κληρονομιάς
Το Κέντρο Σαρακατσάνικων Μελετών εξέφρασε τις ευχαριστίες του προς τους συμμετέχοντες, τους ομιλητές και όλους όσοι συνέβαλαν στην επιτυχή διοργάνωση της εκδήλωσης.
Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία αποτελεί μέρος της ευρύτερης προσπάθειας του Κέντρου για την επιστημονική μελέτη, την καταγραφή και την ανάδειξη της σαρακατσάνικης παράδοσης.
Μέσα από τη διάσωση της προφορικής ιστορίας, των ιδιαίτερων γλωσσικών χαρακτηριστικών και των παραδοσιακών πρακτικών της κτηνοτροφίας, επιδιώκεται να παραμείνει ζωντανή η πολιτιστική μνήμη των Σαρακατσαναίων και να μεταδοθεί στις νεότερες γενιές.
